توافق اخیر بین ارمنستان و جمهوری آذربایجان، که با میانجیگری مستقیم ایالات متحده آمریکا به امضا رسید، نقطه عطفی در تحولات قفقاز جنوبی محسوب میشود. بر اساس این توافق، واشنگتن به مدت ۹۹ سال اختیار توسعه و بهرهبرداری از کوریدور زنگزور را در دست خواهد داشت؛ مسیری که از جنوب ارمنستان عبور کرده و ترکیه را مستقیماً به جمهوری آذربایجان و سپس آسیای مرکزی متصل میکند. هرچند این توافق در قالب صلحسازی معرفی شده، اما آثار آن فراتر از روابط دوجانبه ارمنستان و آذربایجان است و معادلات ژئوپلیتیک کل منطقه را تحت تأثیر قرار میدهد.
برای ایران، پیامدهای این تحول چندبعدی است. اول اینکه، کاهش نقش ژئواکونومیک کشور در شبکه ترانزیتی اوراسیا. در شرایطی که جمهوری اسلامی ایران تلاش داشته با مسیرهای شمال جنوب و پروژههای اتصال به قفقاز، موقعیت ترانزیتی خود را تثبیت کند، فعال شدن زنگزور تحت کنترل شرکت های آمریکایی میتواند بخش مهمی از جریان کالا و سرمایه را به مسیرهای جایگزین سوق دهد. دوم، تغییر توازن قدرت سیاسی و امنیتی در قفقاز جنوبی. حضور مستقیم ایالات متحده در این نقطه حساس، فضای نفوذ ایران را محدود و اهرمهای فشار جدیدی در اختیار واشنگتن قرار میدهد. سوم، همگرایی منافع آمریکا، ترکیه و جمهوری آذربایجان در چارچوب این کریدور، که میتواند گفتمان پانترکی را تقویت و فشار ژئوپلیتیک بر مرزهای شمالغربی ایران را افزایش دهد.
در برابر این شرایط، ایران ناگزیر است با اتخاذ رویکردی چندلایه و فعال، آثار منفی این تحول را مهار کند. توسعه و تکمیل سریع کریدورهای جایگزین همچون مسیر شمال جنوب و مسیر ایران ارمنستان گرجستان، همراه با مشوقهای اقتصادی برای شرکای منطقهای، میتواند بخشی از جریان ترانزیتی را حفظ کند. همزمان، دیپلماسی هدفمند با ارمنستان، گرجستان و حتی تعاملات تاکتیکی با جمهوری آذربایجان، نقش ایران را در معادلات قفقاز تثبیت خواهد کرد. ورود غیرمستقیم به زنجیره حملونقل زنگزور از طریق سرمایهگذاری مشترک یا ارائه خدمات لجستیکی نیز میتواند سهمی هرچند محدود اما مؤثر برای ایران ایجاد کند. افزون بر این، تعمیق روابط اقتصادی و فرهنگی با ارمنستان و کشورهای آسیای مرکزی و سرمایهگذاری در حوزههای انرژی و فناوری، نفوذ نرم ایران را تقویت خواهد کرد. در بُعد امنیتی نیز ارتقای توان بازدارندگی و تقویت زیرساختهای دفاعی و اطلاعاتی در مرزهای شمالغربی ضرورت دارد.
انحصار کوریدور زنگزور توسط آمریکا، بدون تردید چالشی برای منافع ملی کشورمان به حساب می آید ، اما با سیاستگذاری هوشمند و اقدامات همزمان اقتصادی، دیپلماتیک و امنیتی، میتوان این تهدید را به فرصتی برای بازتعریف نقش ایران در معادلات ترانزیتی و ژئوپلیتیک اوراسیا تبدیل کرد. آینده این معادله به میزان سرعت و دقت تصمیمگیری در بین مسئولان کشور وابسته است.
میثم نظری – مردادماه ۱۴۰۴
بازدیدها: 60
