به گزارش پایگاه خبری شباویز به نقل از خبرگزاری ایکنا، وقتی به تاریخ حرم مطهر رضوی نگاهی میاندازیم با ویژگیها و موضوعات خاصی روبهرو میشویم که هر کدام در دل خود روایتی طولانی و قدمتدار دارند. بهعنوان مثال، تعدادی از مدارس تاریخی که در قرون گذشته ساخته شدهاند و هر کدام از آنها علاوه بر تاریخچهای طولانی، هم معماریهای ویژه و زیبا داشتند و هم بهعنوان یک فضای آموزشی، سالهای زیادی در این عرصه فعال بودهاند، اما با توسعه حرم مطهر رضوی در قرون متمادی با دستور مدیران وقت، یا تخریب و به رواق یا صحنی در این مکان مطهر تبدیل شدهاند یا همچنان فعالاند و کارایی مختلفی دارند.
«بالاسر»؛ نزدیکترین مدرسه به صحن عتیق حرم مطهر رضوی
«بالاسر» از مدارس علمیه تاریخى شهر مشهد بوده که به علت قرارگرفتن در قسمت بالاسر ضریح حضرت رضا(ع)، به این نام مشهور شده است، محل دقیق آن در حاشیه بازار زنجیر واقع شده که از شمال به صحن انقلاب (عتیق) و از جنوب به مدرسه پریزاد، از شرق به مسجد بالاسر و دیگر بیوتات متبرکه رضوى و از غرب نیز به بازار زنجیر محدود میشده است.
اگرچه تاریخ بناى نخستین واقف و بانى مدرسه بالاسر بهروشنی معلوم نیست، اما برخى از تاریخنگاران معتقدند، بانى آن، شاهرخ، فرزند امیر تیمور است و قبر نوه او ابوالقاسم بابر نیز در زیر گنبد شمال شرقى واقع شده است، بر همین اساس برخى از مورّخان از این مدرسه به «مدرسه شاهرخى» یاد کردهاند که بهمرور زمان به همان ترتیبى که گذشت به «مدرسه بالاسر» تغییر نام یافت.
مساحت این مدرسه ۲۵۰ متر در دوطبقه و شامل ۲۷ حجره که حیاط در مرکز ساختمان و حجرهها در چهار ضلع آن قرار داشتهاند. دو ایوان یکى در ضلع جنوبى و دیگرى در ضلع شرقى این بنا قرار داشته و ایوان جنوبى بهعنوان مسجد و مَدْرس و ایوان شمالى بهعنوان مَدْرس، مورد استفاده قرار مىگرفته است. از ویژگىهاى خاص این مدرسه تاریخی، ایوان مجلّل و باشکوه غرب مدرسه است که داخل بازار زنجیر قرار داشته است. ایوان یاد شده داراى کتیبهاى زیبا با خط نستعلیق بوده که اشعارى مربوط به زمان تعمیر مدرسه بر آن نقش بسته است. این مدرسه در آستانه پیروزى انقلاب به علت آنکه تولیت آستان قدس و صاحبنظران به این نتیجه رسیدند که زمین متعلق به آستان قدس بوده که به مدرسه تبدیل شده، آن را تبدیل به رواق با شکوهى به نام دارالولایه کردهاند.
از ساخت مدرسه «پریزاد» تا ویژگیهای شاخص آن در معماری
پریزاد خانم، ندیمه مخصوص گوهرشاد آغا، مدرسه پریزاد را در سال ۸۲۳ (ه.ق) ساخت و آن را با تمام اماکن اطرافش وقف کرد. این بنا اکنون در ضلع غربى بیوتات بالاسر بقعه مطهر امام رضا(ع) روبهروى مدرسه دو در و جنب رواق بزرگ دارالولایه واقع شده است.
بسیاری از تاریخنگاران پس از بازدید از این مدرسه، دیدگاههای متفاوتی درباره آن نوشتهاند، بهعنوانمثال، فریزر سیاح انگلیسى درباره این مدرسه، چنین نوشته است: «مدرسه پریزاد خانم که بناى کوچکى است، یک زن از ندیمههاى گوهرشاد آغاست و در همان وقت که خانم او مسجد گوهرشاد را می ساخت، او نیز این مدرسه را بنا کرد و وقف کرد تا بیست الی سى نفر در این مدرسه سکنى کنند.»
مدرسه پریزاد، همانند دیگر مدارس دوره تیموریان بنایى چهارایوانی به مساحت ۳۰۰ مترمربع است در دوطبقه، شامل ۲۲ حجره و چهار ایوان در چهار سمت حیاط کوچک مدرسه، پیشانى ایوانچه حجرهها و نماى داخل ایوانها که بهعنوان، مسجد و مَدْرس کاربرى دارد با کاشیهاى معرّق و گچبریهاى زیبا و باشکوه آراسته شده است. بنا بر کتیبهاى که در سر در بیرونى مدرسه موجود است، در سال ۱۰۹۱(ه. ق) توسط نجفقلی خان، بیگلربیگى قندهار و به سعى محمدباقر بیک و میرزا شکراللَّه تعمیراتى در آن انجام شده است و به علت مرمتهاى متعدد بنا، آثار هنرى و تاریخى اصیل دوره تیمورى در آن بر جا نمانده، اما در بازسازیهای انجام شده، شکل و طرح اصلى مدرسه، همچنان حفظ شده است.
این را هم باید در ادامه این بخش اضافه کنیم که هماکنون از این مدرسه بهعنوان مرکز پاسخگویی به سؤالات دینی و اطلاعرسانی استفاده میشود که شامل بخشهای پاسخگویی به مسائل شرعی بهصورت حضوری و تلفنی، مشاوره دینی، حلقههای معرفت، حرمشناسی، رایانه و اطلاعرسانی است.
اصیلترین نمونههای معماری عصر تیموری در مدرسه «دو در»
وقتی طرح اولیه مدرسه «دو در» را پایهریزى مىکردند، در حاشیه معروفترین بازار مشهد به نام بازار زنجیر قرار داشت که از شمال به کاروانسرای وزیر نظام، از جنوب به کاروانسرای ناصرى، از مغرب به محلهها و مغازههاى اطراف اماکن متبرکه رضوى و از مشرق به بازار زنجیر محدود میشده است. این مدرسه هماکنون در جنوب غربى حرم مطهر امام رضا(ع) روبهروى مدرسه پریزاد و شرق صحن جمهورى اسلامى قرار دارد. این اثر تاریخى توسط یکى از فرماندهان دوره تیمورى به نام امیر یوسف خواجه بهادر ملقّب به غیاثالدین در دوران سلطنت میرزا شاهرخ در سال ۸۴۳.ق احداث شد، مدتى به نام بانى اولیهاش به یوسف خواجه و سپس به دو در – به علت وجود دو ورودى در شرق و غرب مدرسه – ، مشهور شده است.
این مکان، از لحاظ تزیینات، کاشیکاری، خطوط و نقوش متنوع از اهمیت ویژهاى برخوردار است، کتیبه سردر مدرسه که با خط ثلث زیبایى نوشته شده دربردارنده نام پادشاه وقت، بانى و سال احداث مدرسه است. شعرهاى فارسى که بر برخى قسمتهاى نماى بیرون و بهخصوص پیرامون دو گنبد مدرسه نقش بسته از دیگر ویژگىهاى این بناست. در دو سوى ورودى مدرسه، چهار قاب بسیار نفیس از هنر معرق قرار دارد که بر روى هر یک عباراتى به عربى نوشته شده است. از ویژگىهاى معمارى این بنا، نوع طراحى و آرایش دو گنبد زیباى مدرسه است که به رنگ آبى آسمانى در دو ضلع جنوب غربى و شرقى مدرسه، قرار دارد.
از موقوفات و واقفان اولیه مدرسه دو در اطلاعى در دست نیست، اما در سال ۱۳۰۳(ه.ق)،۱۰ باب دکان در جنب مدرسه با درآمد سالانه ۲۵۰ تومان جزء موقوفات آن بوده است، بهطوریکه موقوفات این مدرسه در سال ۱۳۴۹(ه.ش)، به ۴۸۰۰ تومان گزارش شده و حدود ۸۰ طلبه در آن ساکن و مشغول تحصیل بودهاند.
مدرسه «مستشار یه»؛ از ساخت تا تخریب
مدرسه «مستشاریه»، در شمال غربى صحن کهنه و پشت ایوان عباسى، متصل به مدرسه میرزا جعفر قرار داشته، اما تاریخ دقیق بناى آن معلوم نیست، ولى از منابع تاریخى چنین بر مىآید که در زمره چهار مدرسهاى است که در زمان سلطنت میرزا شاهرخ (۸۰۷ – ۸۵۰.ق) احداث شده است.
این بناى تاریخى در سال ۱۳۱۵(ه.ش) پس از واقعه مسجد گوهرشاد متروک و حجرههاى غربى آن نیز خراب شد و آن را ضمیمه دکاکین آستان قدس در بازار سنگتراشها مىکنند و بقیه مدرسه نیز به مرور ایام به واسطه نزول برف و باران و عدم توجه اولیاى امور، مخروبه مىشود تا اینکه سرانجام در سال ۱۳۵۴(ه. ش) ، اندک آثار باقیمانده نیز توسط نایبالتولیه وقت جهت بازسازى اطراف حرم مطهر امام رضا(ع)، تخریب میشود. از وضعیت ساختمان مدرسه اطلاع دقیقى موجود نیست، گر چه از منابع تاریخى چنین مستفاد مىشود که این مدرسه بسیار کوچک و داراى هفت تا هشت حجره و یک مَدْرس بوده است.
مدرسه «خیرات خان»؛ مدرسه در دل حوزه علمیه مشهد
مدرسه «خیرات خان»، از مدارس عهد صفویان در حوزه علمیه مشهد است، بانى آن خیرات خان از اعیان و بزرگان آن عصر است که این بنا را در سال ۱۰۵۷.ق احداث کرده و وى در اثناى ساخت مدرسه درگذشته است. این مدرسه هماکنون در مجموعه اماکن و بیوتات آستان قدس رضوى در ضلع شمال شرقى حرم مطهر حضرت رضا(ع) جنب مهمانسرای آستان قدس واقع شده است، اما زمانى که طرح آن ریخته مىشد، در حاشیه یکى از بستهاى اصلى و مهم شهر به نام «بست پایین خیابان» قرار داشت و از دو سمت، توسط چندین دربند مغازه، محصور شده بود.
حجرههاى این مدرسه در دو طبقه در چهار سمت حیاط مدرسه قرار دارند که در مقابل هر حجره در دوطبقه یک ایوان است، تزیینات هنرى مدرسه اندک و مختص به کاشیکارى هفترنگ لچکىهاى ایوانچهها و ایوانهاى شمالى و جنوبى و در بقیه سطوح از آجر خشتی، استفاده شده است.
مدرسه «باغ رضوان» مکانی برای اسکان طلبهها
مدرسه «باغ رضوان»، از مدارس دوره معاصر شهر مشهد، در قسمت شمالى اماکن متبرکه، حاشیه میدان بزرگ حرم مطهر رضوى که از سمت شرقى به مسافرخانه و اداره متوفیات و تعدادى اماکن عمومى و از سمت جنوب به میدان حرم مطهر و از شمال و غرب به بازارچه حاج آقاجان، محدود مىشده و ازآنجا که حجرههاى طبقه دوم باغ یا صحن رضوان به طلاب اختصاص داده شده بود، به مدرسه باغ رضوان شهرت یافت.
در مدرسه باغ رضوان، برنامه آموزشی منظم و خاصى وجود نداشت و بیشتر از امکانات آن براى اسکان طلبهها، استفاده مىشد، البته تنها یک درس، توسط مرحوم فقیه سبزوارى چند سال در یکى از شبستانهاى آن تدریس مىشد. مدرسه باغ رضوان در سال ۱۳۵۴(ه.ش) ، تخریب و به فضاى سبز تبدیل شد که آیتاللَّه فقیه سبزوارى نیز پس از فوت در سال ۱۳۴۵(ه.ش)، در محل مدرسه باغ رضوان، به خاک سپرده شد.
مدرسه «سلیمانیه»؛ مدرسهای بدون تزئینات و آرایههای هنری
مدرسه سلیمانیه، از مدارس دوره قاجاریه در حوزه علمیه مشهد که در انتهاى بازار بزرگ، مقابل مسجد تاریخى و معروف ۷۲ تن (مسجدشاه)، که از شمال به منازل مسکونى، از غرب به کوچه راسته حمام و از جنوب و شرق به کوچه آیت اللَّه سبزوارى منتهى مىشد. این بنا زمان حکومت آغامحمدخان قاجار، توسط سلیمان خان ملقب به اعتضاد الدوله از امیران و بزرگان قاجار، بنا شد، از این رو به سلیمانیه شهرت یافت.
تاریخ احداث بنا بهروشنی معلوم نیست، اما چون در زمان سلطنت آغامحمدخان (۱۳۱۱– ۱۳۴۵.ق) بنا شده و وى در سال ۱۲۱۰ به مشهد آمده، بهاحتمالقوی در سالهاى ۱۲۱۰ و ۱۲۱۱(ه.ق)، احداث شده است. این بنای قدیمى، از هرگونه تزئینات و آرایههاى هنرى خالى بود و تنها در راهرو آن سنگ بزرگى که سال احداث مدرسه و نام بانى آن به انضمام موقوفات و تعمیرات در آن حک شده بود، قرار داشت.
این مدرسه در نهایت به علت فرسودگى در سال ۱۳۵۹ تخریب و ساختمان جدیدى با زیر بناى ۱۸۰۰ مترمربع در دوطبقه احداث شد که داراى ۴۲ حجره و امکانات قابل توجهی بود، همچنین، در سال ۱۳۳۴(ه.ش)، داراى کتابخانه ارزشمندى شده که ۱۵۰ جلد کتاب خطى و ۳۰ جلد کتاب چاپى داشته است.
این مدرسه تاریخى در سال ۱۳۷۸(ه.ش)، به دلیل توسعه اماکن متبرکه تخریب و زمینى در انتهاى کوچه چهار باغ توسط آستان قدس رضوى در اختیار اداره اوقاف قرار داده شد که از سال ۱۳۸۱ احداث ساختمان جدید شروع شده ولى تاکنون به بهرهبردارى نرسیده است.
ساخت مدرسه «پایین پا» در دوران صفویه
مدرسه «پایین پا»، از مدارس تاریخى عهد صفویان، بانى آن «میرزا سعدالدین» از امرا و بزرگان عهد صفویان است که اهل علم و داراى ذوق و شعر نیز بوده است. این بنا ابتدا به نام بنیانگذارش به «سعدیه» یا «سعدالدین» معروف بوده، اما از آنجا که در اطراف مدرسه چند تیمچه و کاروانسرا، شامل تعدادى مغازه معروف به پایین پا وجود داشته است این مدرسه نیز در بین مردم به مدرسه پایین پا مشهور شده است.
این بنا در قسمت شرقى مسجد گوهرشاد متصل به مقبره شیخ بهائى قرار داشته است، نویسنده کتاب شمس الشموس در این باره مىنویسد: در جنوب مدرسه علینقی میرزا که در مشرق مسجد گوهرشاد است، فضایى بود که برفانداز مسجد بوده، در چهار طرف آن فضا، دکاکین صحافى و زرگرى و غیره بود که شکل تیمچهاى را به خود گرفته بود و به نام پایین پا موسوم بود، در طرف شرقى آن فضا، مقبره مرحوم شیخ بهایى بود که در دوران صفویه ساخته و در قسمت جنوب شرقى و جنوب پایین پا، پشت دکاکین دو باب مدرسه علوم دینى بود، مدرسه جنوبى آن تقریباً متروک شده و محل کسب قرار گرفته و مدرسه جنوب شرقى آن معروف به «سعدیه» و داراى دو در خروجى یکى به محوطه پایین پا و دیگرى به کوچه حمام میرزا، مفتوح بود.
این مدرسه در سال ۱۳۱۰(ه. ش)، بر اثر تعمیرات داخلى آستان قدس و خیابانکشى اطراف حرم مطهر، تخریب شد.
مدرسه «حاج حسن» مربوط به عصر صفویه
مدرسه «حاج حسن» در حاشیه شمالى بالا خیابان (خیابان شیرازى) حدفاصل دو مدرسه نواب و باقریه قرار داشت که از شمال به مسافرخانه حسینى، از غرب به گاراژ شمس و از شرق به مدرسه باقریه متصل بود. برابر سنگنبشته سر در ورودى مدرسه، این بنا در زمان سلطنت شاه سلیمان صفوى به دستور ملک بهزاد از اعیان و اشراف آن عصر ساخته شده است. این مدرسه ابتدا به بهزادیه مشهور بوده ولى به علت آنکه بعداً فردى به نام حاج حسن آن را مرمت و بازسازى کرده بود، به حاج حسن، شهرت یافت.
این مدرسه بهرغم محدودیت مساحت و بنا از نظر شمار طلاب و برنامههاى آموزشى از رونق خاصى برخوردار بوده، چنان که در سال ۱۳۴۶(ه. ش)، حدود ۶۵ نفر و در سال ۱۳۵۱(ه.ش) با اندکى افزایش حدود ۸۰ نفر طلبه داشته است. این مدرسه تاریخى در سال ۱۳۵۴(ه. ش)، به دلیل طرح توسعه اطراف حرم مطهر امام رضا (ع) تخریب و تبدیل به فضاى سبز شد.
بازدیدها: 12
